DOJRZAŁOŚĆ SPOŁECZNO – EMOCJONALNA

JAKO KOMPONENT DOJRZAŁOŚCI SZKOLNEJ

 

“Do rozpoczęcia i kontynuowania z powodzeniem nauki w szkole, każde dziecko musi być dojrzałe nie tylko w jednej dziedzinie, lecz pod wieloma różnymi względami, a w szczególności w zakresie rozwoju umysłowego, zdobywania pewnych podstawowych, konkretnych doświadczeń, wiadomości i umiejętności (...).Jeżeli dane dziecko ma się w szkole czuć dobrze i nie być uczniem trudnym do prowadzenia, powinno posiadać już pewną równowagę w zakresie swojej emocjonalności i pewną umiejętność harmonijnego współżycia z innymi”(S. Szuman).Dojrzałość sfery emocjonalnej dziecka jest równie ważna jak dojrzałość fizyczna i intelektualna. Uczucia bowiem stanowią istotny składnik osobowości, ludzkich zachowań społecznych i moralnych.

Niezwykle ważnymi elementami zachowania się dziecka, powodującymi prawidłowy rozwój i zapewniającymi prawidłowe funkcjonowanie dziecka w grupie są : szacunek do kolegów, wczuwanie się w przeżycia i postępowanie innych dzieci i przestrzeganie obowiązujących w grupie norm współżycia. Elementy te odpowiednio rozwinięte zapewniają dziecku pozytywne nastawienie wobec niego kolegów w klasie, które w dużej mierze zależy od podstawy jaką reprezentuje dziecko, i które ma wpływ na kształtowanie się jego osobowości.

  1. Pojęcie dojrzałości szkolnej – ujęcie definicyjne

Większość dzieci przychodzi do szkoły w pełni dojrzałości psychicznej, intelektualnej do podjęcia nowych obowiązków. Są ciekawe życia szkolnego, nowych kolegów, nauczycieli, są gotowi do wykonywania wszelkich poleceń swoich wychowawców. Otacza je zupełnie nowe środowisko, nowi koledzy, nowa odpowiedzialność, nowy nauczyciel i zespół klasowy. Aby mogło sprostać nowym zadaniom, wypełniać nowe obowiązki i aktywnie uczestniczyć w życiu szkoły a także uczyć się, musi być w pełni dojrzałe – musi osiągnąć tzw. dojrzałość szkolną.

B. Wilgocka – Okoń uważa, że “dojrzałość szkolna jest to osiągnięcie przez dziecko takiego stopnia rozwoju intelektualnego, społecznego, fizycznego jaki pozwala mu brać udział w życiu szkolnym i opanować treści określone przez program klasy pierwszej”.

Z. Włodarski przyjmuje, że ważne dla powodzenia dziecka w szkole jest zdyscyplinowanie, poczucie obowiązku oraz zrównoważenie emocjonalne, które umożliwia dziecku odpowiedni stosunek do trudności i problemów szkolnych.

Autor uważa, że “dojrzałość szkolna wyraża się w określonym poziomie zarówno rozwoju fizycznego, umysłowego, emocjonalnego, jak i społecznego”.

Podkreśla, że ocena dojrzałości szkolnej jest bardzo trudna i powinna dotyczyć wszystkich wymienionych sfer. Z reguły bada się tylko to, w jakim stopniu są dzieci przygotowane do nauki czytania i pisania (analiza i synteza wzrokowo – słuchowa i sprawność manualna), do nauki matematyki (operowanie pojęciem zbioru, liczby itp.).

Nie ma określonych dziedzin rozwoju, które powinny być badane i brane pod uwagę przy ocenie dojrzałości, więc poziom wymagany, niezbędny jest trudny do ustalenia. Różnice pomiędzy dziećmi rozpoczynającymi naukę szkolną w zakresie dojrzałości szkolnej wynikają z “niejednakowego zakresu opieki domowej oraz różnego stopnia rozpowszechniania przedszkoli i z niejednolitego ich programu”.

Obok rozwoju intelektualnego i społecznego dzieci muszą osiągnąć odpowiedni poziom rozwoju biologicznego, na który składa się stan zdrowia, rozwój sił fizycznych i sprawności motorycznych.

Według M. Przetacznikowej, dojrzałość szkolną można ujmować bardziej statystycznie, jako “moment równowagi między wymaganiami szkoły, a możliwościami rozwojowymi dziecka, albo też dynamicznie – jako długotrwały proces przemian psychofizycznych, który prowadzi do przystosowania się dziecka do szkolnego systemu nauczania początkowego”. Dojrzałość szkolna nie jest uwarunkowana biologicznie etapem samorzutnego rozwoju, lecz składają się na nią różnorodne doświadczenia dziecka w sferze motorycznej, umysłowej, emocjonalnej i społecznej. Ocena dojrzałości szkolnej jest zarazem oceną poziomu rozwoju dziecka w danym momencie.

Gotowość do rozpoczęcia nauki w szkole jest uzależniona, zdaniem autorki od dotychczasowego biegu życia dziecka, od tego czy uczęszczało ono, czy też nie do przedszkola, czy miało okazję współdziałać z rodzeństwem lub z innymi dziećmi w najbliższym otoczeniu, czy dorośli zaspokajali jego potrzeby poznawcze i uczuciowe, czy stawiano mu wymagania dostosowane do jego możliwości, a jednocześnie rozwijające pożądanie społecznie formy zachowania”.

Rozległe badania nad podjęciem dojrzałości szkolnej nad jej oceną i czynnikami jej rozwoju, podjął S. Szuman.

Zdaniem autora, pojęcie dojrzałości szkolnej “nie stanie się pojęciem naukowym, jeżeli nie zostanie logicznie uściślona i jeżeli wszelkie zasadnicze przejawy i cechy owej dojrzałości nie zostaną naukowo zbadane i ustalone.

Dzieci występujące do szkoły nie są jeszcze istotami dorosłymi, nie przestały rosnąć, ich organizmy stale będzie się rozwijał zanim osiągnie taki poziom rozwoju, jaki znamionuje dojrzałość ludzi dorosłych. Dzieci, które osiągnęły “dojrzałość szkolną”, czeka długa droga do “prawdziwej” dojrzałości (w różnym stopniu i jakości) jaka cechuje ludzi dorosłych.

Pojęcie dojrzałości szkolnej ma dwa aspekty

  1. “Dojrzałość ta polega na osiągnięciu przez dzieci (...) pewnego poziomu rozwoju i sprawności w zakresie ukształtowania się ich organizmu, ich sprawności motorycznych, ich wiadomości (...) oraz umiejętności (...) zdyscyplinowania ich woli i zdolności współżycia z ludźmi, umiejętności podejmowania różnych czynności i zadań itp. – dzieci potrafią w określony sposób żyć i działać w tym środowisku”.
  2. Dojrzałością szkolną nazywa się tę wielostronną, w rozmaitym kierunku ukształtowaną i w rozmaite dziedziny wiedzy i zadań życiowych wykraczającą dojrzałość dzieci (...), która warunkuje możliwość dalszego systematycznego nauczania i wychowania ich w szkole”.

Dojrzałością szkolną nazywa Szuman “osiągnięcie przez dzieci takiego poziomu rozwoju fizycznego, społecznego i psychicznego, który czyni je wrażliwymi i podatnymi na systematyczne nauczanie i wychowanie”.

Dziecko w toku swojego życia powinno osiągnąć pewien stopień rozwoju “swej cielesnej, społecznej i duchowej osobowości” i to pozwoli mu na osiągnięcie wrażliwości i podatności niezbędnej w nauczaniu i wychowywaniu.”

Aby dziecko mogło być dojrzałe do szkoły, musi się normalnie i intensywnie rozwijać. Tempo i osiągnięcie rozwoju dziecka zależą od takich warunków jak:

Na ogół nie docenia się osiągnięć jakie dziecko może zdobyć w sprzyjających warunkach środowiskowych i wychowawczych.

S. Szuman w swojej definicji “dojrzałość szkolna” wprowadził dwa terminy: wrażliwość na naukę szkolną i podatność na nauczanie i wychowanie.

Przez wrażliwość na naukę szkolną rozumie “pewien dostateczny stopień zainteresowania dziecka nauką i wiedzą w tym zakresie i w tej postaci, w jakiej się ją podaje uczniom w szkole”. Podatność na naukę wyjaśniono wcześniej. Do nowych warunków, z którymi dziecko zetknie się w szkole, musi się stopniowo przyzwyczaić, a wymaganiom musi się podporządkować. “Musi ono jednak być na tyle fizycznie, umysłowo i społecznie dojrzałe, by owe przyzwyczajenie się do szkoły i owe podporządkowanie się jej wymaganiom mogło nastąpić łatwo i szybko, w sposób harmonijny, bez zbędnych konfliktów i zatargów (...)”.

Aby dziecko stało się dojrzałe do uczęszczania do szkoły, miał osiągnąć pewien stopień i poziom dojrzał osi szkolnej w następujących dziedzinach:

  1. w ukształtowaniu się ich organizmu,
  2. w rozwoju sprawności motorycznych,
  3. w rozwoju mowy czyli opanowania języka ojczystego,
  4. w zakresie zdobytej przez mnie wiedzy, stanowiącej podstawę ich orientacji w świecie przyrody i w życiu społecznym,
  5. w zakresie zdobytych przez nie umiejętności celowego posługiwania się rozmaitym przedmiotami codziennego użytku i niektórymi narzędziami,
  6. w zakresie rozwoju i usprawniania pracy ich umysłu (...),
  7. w zakresie ukształtowania się ich emocjonalności, czyli w dziedzinie uczuciowo dodatniego lub ujemnego ustosunkowywania się do różnych zjawisk, zdarzeń i faktów oraz poleceń i zadań, które mają wykonać,
  8. w zakresie rozwiniętych zainteresowań, upodobań i zamiłowań,
  9. w zakresie ukształtowania ich woli, uległości wobec wychowawcy, świadomego wysiłku i celowej pracy,
  10. w zakresie równowagi psychicznej i zdolności współżycia z dorosłymi i dziećmi.

Wymienione wyżej dziedziny nie wyczerpują wszystkich aspektów i dziedzin dojrzałości szkolnej, jednak informują nas dostatecznie o ich różnorodnych i rozmaitości.

Psychiczna i społeczna dojrzałość szkolna dziecka jest zjawiskiem złożonym i skomplikowanym z tego względu, że reaktywność i aktywność psychiczna człowieka, a zatem także dziecka, obejmuje i scala w sobie rozmaite sposoby i dziedziny odzwierciedlania rzeczywistości i aktywności np. spostrzeganie świata i poznawanie go, emocjonalne ustosunkowanie się do rzeczy i ludzi, do celów i zadań życia, wykonywanie rozmaitej działalności oraz przezwyciężanie przy tym rozmaitych zewnętrznych i wewnętrznych przeszkód, co się łączy z aktywizowaniem i usprawnianiem woli, pracy fizycznej i umysłowej, a w szczególności z pracą nad samym sobą, czyli pracą nad ukształtowaniem własnej osobowości i charakteru. Te czynniki są istotne i czynne w rozwoju psychicznym dziecka i muszą się już we właściwy sposób tymczasowo ukształtować, by dziecko osiągnęło “dojrzałość szkolną”. Jego umysł, jego osobowość musi się rozwijać we wszystkich dziedzinach i osiągnąć w każdej z nich pewien określony poziom, by dane dziecko uznać za dojrzałe do szkoły.

Dziecko rozwija się stale i zawsze wielostronnie, dlatego badając dojrzałość szkolną, orientując się w stopniu i jakości tej dojrzałości, należy brać pod uwagę wszystkie aspekty rozwoju dziecka (warunki rozwojowe itp.).

Jednym z bardzo ważnych elementów składowych dojrzałości szkolnej jest już wspomniana dojrzałość emocjonalno – społeczna.

 

  1. Dojrzałość emocjonalna

Pojęcie dojrzałości emocjonalnej jest często używane, ale nie ma wyraźnie ustalonej treści, w psychologii termin ten stał się przenośnią. Źródeł tego terminu można dopatrywać się w psychiatrii i tezach psychoanalitycznych.

Dojrzałość emocjonalną należy uważać za względną, a nie ostateczną czy absolutną, ponieważ proces osiągania dojrzałości emocjonalnej nie jest nigdy zakończony. Jednostka w dalszym ciągu staje się coraz bardziej “dojrzała” pod względem swoich postaw wobec życia i wobec samej siebie tak długo jak długo żyje.

Czyniono wiele prób w celu zdefiniowania terminu “dojrzałość emocjonalna”. “Główną cechą pewnych definicji było to, że dojrzałość emocjonalna łączy się w zasadzie z kontrolą emocjonalną (...), a osoba dojrzała jest zdolna do panowania nad swymi uczuciami (cierpi w milczeniu, nie daje ponosić się uczuciom)”.

Definicja taka musi uwzględniać nie tylko ograniczenia i kontrolę, ale również możliwości pozytywne, nierozłącznie związane w naturą ludzką; dojrzałość emocjonalna łączy się z tkliwym sposobem życia, który w sposób najbogatszy i najpełniejszy pozwala wyrażać to, co kryje się w danej osobie n każdym poziomie jej rozwoju.

W tezach psychoanalitycznych sądzi się, że w niezwykłych a różnorodnych sytuacjach trudnych, frustracyjnych czy stresowych dorosły ulega w swoim zachowaniu regresji, powracając nijako do rekreacji typowych dla dzieciństwa, prostszych, prymitywnych, nie odpowiadających wzorom dojrzałego zachowania się, które ostro przeciwstawia się reakcjom dzieciństwa, należącym do niższego poziomu rozwojowego, a więc niedojrzałym. W literaturze często omawia się problemy braku dojrzałości lub niedojrzałości emocjonalnej. U osób niedojrzałych emocjonalnie mogą wystąpić takie symptomy jak wzmożona potrzeba opieki, postawa konsumpcyjna, egoizm uczuciowy, bierność, brak kontaktów, brak współdziałania i współpracy, agresja, lękliwość itp.

Osoba “dojrzała emocjonalnie nie przeżywa silnej potrzeby opieki i czułości nie szuka ich w kontaktach z wybranymi ludźmi najbliższego otoczenia.”. Ludzie “dojrzali” cenią sobie bliskość ludzi obdarzających ich uczuciem i życzliwością. Aby dojść do poprawnego sformułowania problemu dojrzałości emocjonalnej dziecka dorastającego, trzeba posłużyć się wzorcem osobowości człowieka dorosłego, bo to jest cel, do którego zmierza rozwój ucznia realizowany przez lata w rodzinie, przedszkolu i szkole.

Dojrzałość emocjonalną człowieka dorosłego powinno charakteryzować przeżywanie procesów emocjonalnych dostosowanych do roli sytuacji w życiu. Emocje dodatnie propulsywne są wyzwalane również przez dodatnie źródła afektogenne, działające w otoczeniu, to znaczy mające pozytywną wartość życiową. I odwrotnie źródłami takich ustosunkowań emocjonalnych są zdarzenia i sytuacje przeszłe( rozpamiętywanie i odtwarzane na podstawie przeżytych doświadczeń), jak i sytuacje przyszłe przewidywane( wyobrażane jako możliwe, nadchodzące), oraz rzeczywiste( aktualne sytuacje, codzienne zdarzenia). Dodatnie /ujemne znaczenie sytuacji życiowych jest wyznaczane przez doświadczenia historyczno-społeczne, przez regulatory społeczne. Tak rozumiana dojrzałość emocjonalna jest zarazem dojrzałością społeczną, jest jednym z czynników umożliwiających współdziałanie dziecka z jego zbiorowością, z otoczeniem. Procesy emocjonalnie mające znamię dojrzałości, mogą być motywami działań dziecka zgodnych z oczekiwaniami środowiskowymi, z ideałami, celami, z obowiązującymi normami.

Inną cechą dojrzałości emocjonalnej jest dostosowanie natężenia procesów afektywnych przeżywanych przez ucznia do życiowego znaczenia poszczególnych sytuacji.

Najważniejszym kryterium dojrzałości emocjonalnej u dzieci i dorosłych jest sprzężenie procesów emocjonalnych z funkcjami intelektualnymi i z samowiedzą. Warunkiem dojrzałości jest naturalne wiązanie się i współdziałanie funkcji emocjonalnych z funkcjami świadomości poznawczej. Dojrzałość emocjonalna wyraża się w poddawaniu aktualnych przeżyć skutecznemu, kontrolującemu wpływowi świadomości poznawczej, refleksji i jest wynikiem kształtowania się dorosłej osobowości.

Wzorzec dojrzałości emocjonalnej odnosi się do każdego etapu rozwoju osobniczego.

S. Gerstman uważa, że “ zachowanie się człowieka / dziecka / jest emocjonalnie dojrzałe, gdy funkcje świadomości emocjonalnej / na różnych poziomach rozwojowych / współdziałają w wyznaczaniu jego przebiegu z funkcjami świadomości poznawczej i prawidłowej orientacji w otoczeniu”.

“Dojrzałe, zdaniem Skinnera zachowanie emocjonalne na każdym poziomie rozwoju jest tym, które w sposób najbardziej pełny odzwierciedla czynniki prawidłowego rozwoju we wszystkich współdziałających ze sobą aspektach struktury dorastającej jednostki.”

Aktualny opis dojrzałości emocjonalnej musi uwzględniać pełny zakres zdolności i zasobów jednostki oraz umiejętność ich wykorzystywania.

Dojrzałość emocjonalna ujawnia ścisły związek z dojrzałością społeczną, można ją kształtować na każdym etapie ontogenezy nie dopuszczając do błędów i zaniedbań wychowawczych oraz świadomie wypracowywać u dzieci określone właściwości, cechy przeciwne znamionom niedojrzałości emocjonalnej.

3.Dojrzałośc społeczna

Dojrzałość społeczna to umiejętność współżycia w zespole, wrażliwość społeczno - moralna, osiągnięcie przez jednostkę odpowiednich norm postępowania, jest rezultatem osiągnięcia rozwoju społecznego przez dziecko. W dziedzinie rozwoju społecznego dziecko osiąga znaczny poziom oraz wrażliwość moralną, jeśli :

1/ ma utrwaloną motywację do przysparzania dobra własnemu zespołowi, rodzinie,

2/ jest zmartwione i niedozwolone, gdy nie są wykonywane obowiązku wobec zespołu,

3/ nabyło typowe formy aktywności społecznej,

4/ posiada podstawową wiedzę społeczną o życiu i działalności, strukturze grup,

5/ posiada ukształtowane przekonania i poglądy społeczno – moralne,

6/ doznaje uczuć społeczno – moralnych / przyjemności i satysfakcji,

7/ nabyło umiejętności i pewne nawykowe formy postępowania, rozwiązywania

konfliktów, występowania i pełnienia różnych ról społecznych.

Dojrzałość społeczna jest związana wg F. F. Powersa “ ze zdolnością przyswajania zwyczajów i zasad postępowania obowiązujących w danej grupie, co sprzyja prawidłowemu współżyciu członków tej grupy”.

W myśl powyższego sformułowania stopień uspołeczniania wiąże się ściśle z osiągniętą dojrzałością społeczną. I tak, jednostka znajdująca się na niskim stopniu uspołecznienia nie osiągnęła dojrzałości społecznej, stopień średni świadczy o przeciętnej dojrzałości, a wysoki – o wysokim stopniu dojrzałości społecznej . Niski stopień uspołecznienia to zachowanie jednostki niezgodne z normą grupy, jednostka zachowująca się zgodnie z normą grupy, jednostka zachowująca się zgodnie z normą grupy, występująca pod jej presją reprezentuje średni stopień uspołecznienia. Natomiast wysoki stopień uspołecznienia wiąże się z jednostką, która zinternalizowała normy grupowe bez względu na kontrolę grupy.

Poziom przystosowania społecznego i socjalizacji w ujęciu B. B. Leary jest określony przez stosunek między jej zachowaniem a przystosowaniem normalnym dla jej wieku i grupy pod względem kontroli motorycznej, emocjonalnej i umysłowej.

Problemem poziomów społecznego przystosowania się zajmował się Dolly, jego metoda do badania dojrzałości społecznej polegała na obserwacji, co naprawdę robią dzieci w różnych sytuacjach. Na podstawie badań skonstruował tzw. Vinerlandzką Skalę Dojrzałości Społecznej, której celem jest “ilościowa ocena społecznej kompetencji jako globalnego aspektu dojrzewania jednostki na kolejnych poziomach wieku”.

Dolly ustalił definitywnie kryteria dla wszystkich poziomach dojrzałości społecznej, od urodzenia aż do osiągnięcia dojrzałości.

Obecnie często używa się zamiast “dojrzałość społeczna” pojęcia przystosowanie społeczne. Łączenie tych dwóch pojęć jest uzasadnione gdyż przystosowanie społeczne dziecka jest punktem prawidłowo przebiegającego rozwoju społecznego, a całokształt zachowań społecznych dziecka odzwierciedla jego stopień dojrzałości społecznej. Stwierdza się również, iż pojęcie przystosowania społecznego należy traktować jako podrzędne w stosunku do pojęcia dojrzałości społecznej.

Analiza z zakresu literatury psychologicznej nasuwa kryteria oceny przystosowania społecznego dziecka, takie jak: potrzeby społeczne, zachowanie w grupie rówieśniczej i dojrzałość do pełnienia ról społecznych. Wytypowano kryteria przystosowania społecznego ujęto w dwóch kategoriach jako kryteria zewnętrzne dotyczące formy zachowania się dziecka wobec grupy społecznej, a w szczególności :

a/ dążenie dziecka do kontaktów społecznych,

b/ popularność w grupie rówieśniczej – uznanie społeczne,

c/ społeczne zachowanie, takie jak : inicjatywa społeczna, zainteresowanie życiem

społecznym, współdziałanie, niesienie pomocy itp.

d/ brak lub sporadyczne występowanie aspołecznego zachowania / agresja, sobkowstwo/,

e/ wypełnianie obowiązków uczniowskich, przestrzeganie norm uznawanych przez

zespół klasowy,

oraz kryteria wewnętrzne czyli dotyczące przeżyć dziecka związanych z udziałem w życiu grupy społecznej, konkretnie dotyczące :

a/ zadowolenia z kontaktów społecznych nawiązanych w grupie,

b/ wnikliwość społecznej / zdolność rozumienia przeżyć innych członków grupy/,

c/ znajomości i akceptacji własnej pozycji społecznej zajmowanej w grupie,

Kryteria te pozwalają na ustalenie stopnia dojrzałości społecznej jednostki, czyli pomagają stwierdzić na ile przebiegający rozwój społeczny przyczynił się do stopnia przystosowania społecznego. Opierając się na wytypowanych kryteriach przystosowania społecznego. E.Jachowska skonstruowała operacyjną definicję pojęcia dziecko przystosowane społecznie.

Dziecko przystosowane społecznie uzewnętrznia wyniki prawidłowo przebiegającego rozwoju społecznego. W odniesieniu do dzieci w młodym wieku szkolnym oznacza to, że dziecko wykazuje potrzebę uczestniczenia w grupie, klasie i jest uznawane przez członków tej grupy ze względu na rozwój społecznych cech osobowości / życzliwości, rozumienia, wrażliwości, inicjatywy, obowiązkowości /.

Reasumując, należy pamiętać, że każde dziecko stanowi niepowtarzalną indywidualność psychiczną. Wprowadzając definicję przystosowania społecznego w odniesieniu do dzieci w wieku szkolnym, warto zwrócić uwagę, że właściwości społecznego zachowania dzieci przystosowanych społecznie nie istnieją w sposób przypadkowy, ale tworzą spoistą strukturę, złożoną z elementów ze sobą powiązanych, warunkujących swoje istnienie w zależności od środowiska, w którym funkcjonują.

Ta niepowtarzalna indywidualność każdego człowieka, różniąca go od innych, może powstać jedynie w sprzyjających warunkach stworzonych przez rodzinę / od młodego wieku szkolnego /, a później przez szkołę, a w rzeczywistości przez grupę rówieśniczą.

W literaturze pojęcia dojrzałość emocjonalna i dojrzałość społeczna są rozpatrywane łącznie pod pojęciem dojrzałości społeczno – emocjonalnej. Jest ona ważnym składnikiem dojrzałości szkolnej dziecka.

Prawidłowym ukształtowaniem się uczuć i zachowań społecznych jest ważne ze względu na to, że są one ważnym elementem składowym “struktury osobowości”.

Dojrzałość społeczno – emocjonalna nie pojawia się spontanicznie, nie dokonuje się samorzutnie w wyniku procesu dojrzewania, ale zachodzi w toku rozwiązywania różnych problemów i zadań społecznych, kontaktów z innymi ludźmi, harmonijnej współpracy i w kontrowersjach, pod wpływem oddziaływania różnych środowisk. O tym czy prawidłowo ukształtuje się sfera emocjonalna i zachowanie społeczne, decyduje wiele czynników m. In. Prawidłowy przebieg procesu rozwoju emocjonalnego i społecznego, odpowiednie sterowanie tymi procesami, troskliwe wnikanie unikanie zaniedbań i błędów wychowawczych w przebiegu wszystkich okresów ontogenezy.

Materiały opracowała

Danuta Haratyk-Woźniczka

nauczycielka nauczania zintegrowanego

S.P. nr 1 w Istebnej

Literatura:

S.Szuman: O dojrzałości dzieci siedmioletnich. Materiały do nauczania psychologii, pod red. L. Wołoszymowej s. II Warszawa 1970. PWN.

B. Wilgocka-Okoń: o badaniu dojrzałości szkolnej.

M. Przetacznikowa, Z. Włodarski: Psychologia wychowawcza. Warszawa 1986.PWN.

M. Przetacznikowa: Psychologia rozwojowa.

Ch. E. Skiner: Psychologia wychowawcza.

S. Gerstman: Kształtowanie się dojrzałości emocjonalnej w wychowaniu szkolnym. “Nauczyciel i wychowanie”nr2 1971

E. Jackowska: Wychowawcze funkcjonowanie dziecka przystosowanego społecznie. “Psychologia wychowawcza” 1977.